Aktualności Historia

13 września

13 września 1913 r. czasopismo „Ziemia” poinformowało o zawiązaniu się w Ostrowcu miejscowego oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Założycielami byli ksiądz Władysław Chrzanowski, Alina Makarewiczówna, Stefan Stachurski oraz właściciel apteki Jan Żakowski. Właśnie on w listopadzie 1913 r. został wybrany pierwszym prezesem ostrowieckiego oddziału. Ostrowiecki oddział PTK w pierwszych latach funkcjonowania zajmował się przede wszystkim organizowaniem wycieczek i odczytów oraz ochroną przyrody i zabytków. W 1926 r. do PTK należało 182 mieszkańców miasta. Prezesami ostrowieckiego oddziału Towarzystwa (do września 1939 r.) byli kolejno: Jan Żakowski, Stanisław Makarewicz, Mieczysław Radwan i Stanisław Rurański.

Nowe perspektywy pojawiły się 19 lipca 1922 roku, kiedy to mający wtedy 34 lata geolog Jan Samsonowicz dokonał odkrycia neolitycznych kopalni krzemienia pasiastego w Krzemionkach Opatowskich koło Ostrowca. W podziemnych chodnikach znalazł narzędzia rogowe i kamienne, węgle drzewne i półwytwory krzemiennych siekier. O swoim odkryciu w pierwszej kolejności powiadomił profesora Stefana Krukowskiego oraz państwowego konserwatora zabytków prehistorycznych Józefa Żurowskiego, którzy w 1925 roku rozpoczęli archeologiczne prace wykopaliskowe w Krzemionkach. Trwały trzy lata i były finansowane przez ostrowiecki Oddział Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Działacze PTK zainspirowani wynikami wstępnych badań na Krzemionkach podjęli decyzję o publicznym udostępnieniu pochodzących stamtąd znalezisk. Ich zasób poszerzyli o obiekty archeologiczne pochodzące z neolitycznej osady ze wzgórza Gawroniec w Ćmielowie. Ideę urządzenia muzeum wsparł ostrowiecki przedsiębiorca, działacz społeczny i samorządowy Stanisław Saski, współwłaściciel Browaru i Młyna Parowego w Ostrowcu, Towarzystwa Akcyjnego „Witulin” w Dołach Biskupich, cegielni „Jadwigów” przy obecnej ulicy Kilińskiego oraz „Spółki Handlowej” przy Alei 3 Maja. Pamiętamy go również jako prezesa zarządu Spółdzielczego Banku Przemysłowo-Rolnego, prezesa zarządu Kasy Spółdzielczej „Wzajemna Pomoc”, członka zarządu Spółdzielczego Banku Przemysłowców Ostrowieckich, współzałożyciela Ostrowieckiej Chrześcijańskiej Kasy Bezprocentowej oraz radnego Rady Miejskiej i Sejmiku Powiatowego. W użyczonych przez niego ostrowieckiemu oddziałowi Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego trzech salach budynku przy ulicy Górzystej, 28 marca 1926 r. uroczyście otwarto Muzeum PTK.

Początkowo ostrowieckie Muzeum PTK gromadziło wyłącznie zbiory archeologiczne z Krzemionek, Gawrońca i Rudy Kościelnej, ale za sprawą licznych darowizn jego profil działalności szybko uległ poszerzeniu. Zbiory zaczęto wzbogacać o eksponaty mineralogiczne, etnograficzne, ikonograficzne, historyczne i artystyczne związane z ówczesną Kielecczyzną, a zwłaszcza z ziemią opatowską i powiatem opatowskim, do którego administracyjnie Ostrowiec wtedy przynależał. Naukowym opracowaniem eksponatów archeologicznych zajmował się profesor Władysław Antoniewicz, geologicznych – profesor Jan Samsonowicz, zaś etnograficznych Maria Cecylia Żakowska, której udało się zgromadzić m.in. pokaźną kolekcję ceramiki z Ćmielowa, Denkowa i Iłży oraz rękodzieła ludowego. Nauczycielka i utalentowana malarka była kustoszem ostrowieckiego muzeum od 1937 r. do wybuchu drugiej wojny światowej. Przed nią (w latach 1926-1936) tę funkcję sprawował inżynier i konstruktor Zakładów Ostrowieckich Mieczysław Radwan. Jego dziełem m.in. była ekspozycja dotycząca historii przemysłu w postaci mapy plastycznej ukazującej rozwój hutnictwa żelaza w Zagłębiu Staropolskim od XVI do XIX wieku.

Formalny status ostrowieckiej placówki uległ zmianie w 1930 roku, gdy Oddział Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w powiatowym Opatowie założył swoje własne muzeum o podobnym profilu. W związku z tym trzy lata później w 1933 roku podjęto decyzję o połączeniu i stworzeniu dwóch oddziałów (ostrowieckiego i opatowskiego) tej samej powiatowej jednostki działającej od tego momentu pod wspólnym szyldem tj. Muzeum Ziemi Opatowskiej. Jego oddział opatowski posiadał zbiory historyczne i archiwalne, podczas gdy oddział ostrowiecki gromadził eksponaty archeologiczne (w 1936 roku liczące blisko 925 pozycji), przyrodnicze (260 pozycji) i eksponaty obrazujące historię przemysłu metalurgicznego. Posiadał również zbiory ceramiki i eksponaty etnograficzne, a także skarby monet rzymskich z Kunowa, Smykowa i Karczmisk. W 1936 roku w zbiorach obydwóch oddziałów znajdowało się ponad 1900 obiektów.

Ostatnią ekspozycją w dziejach ostrowieckiego oddziału Muzeum Ziemi Opatowskiej była wystawa zorganizowana w grudniu 1938 r. z okazji 20.lecia odzyskania niepodległości. Jej tytuł to “Polska w grafice i portret w sztuce medalierskiej”. Przed wybuchem drugiej wojny światowej ostrowieckie muzeum miało do dyspozycji osiem pomieszczeń w budynku przy Górzystej 5, pięć działów (archeologia, etnografia, historia, numizmatyka i geologia) oraz 3052 eksponaty. Poza stałą ekspozycją organizowano tam wystawy okresowe poświęcone zabytkom i historii regionu, a także fotograficzne i plastyczne promujące miejscowych twórców. Przy muzeum funkcjonowała Biblioteka PTK, prowadząca również działalność wydawniczą, której efektem były m.in. mapa świętokrzyskich szlaków turystycznych i dwie serie pocztówek z największymi regionalnymi atrakcjami. Kres istnienia Muzeum Ziemi Opatowskiej nastąpił z nastaniem okupacji hitlerowskiej, kiedy to Niemcy nakazali likwidację muzeów terenowych i wywóz zbiorów do tymczasowej składnicy zabytków w Radomiu. Na szczęście najcenniejsze eksponaty ostrowieccy działacze PTK ukryli przed okupantem.

oprac. Norbert Zięba